Gryfici, Długosz i siedem wieków właścicieli
Historia Latoszyna zaczyna się wcześniej, niż sugeruje jego dzisiejszy wygląd. W 1287 roku książę Leszek Czarny nadał wieś komesowi Czadrowi z rodu Gryfitów, który stał się protoplastą rodziny Latoszyńskich. Nazwę w postaci Lathoschyn zapisał Jan Długosz w latach 1470–1480 — to jedna z tych miejscowości, które mają ciągłą dokumentację od średniowiecza.
Latoszyńscy trzymali majątek do początku siedemnastego wieku; Józef Latoszyński, właściciel od 1581, zmarł w 1611 roku. Później wieś przechodziła z rąk do rąk: w osiemnastym i pierwszej połowie dziewiętnastego wieku należała do Morskich, w latach osiemdziesiątych dziewiętnastego wieku i na początku dwudziestego — do Morawskich.
Z tej samej wsi wyszedł Jan z Latoszyna, kanonik krakowski i rektor Akademii Krakowskiej, zmarły w 1494 roku. Nazwy części Latoszyna — Dół, Góra, Łazienki i Wolica — wciąż funkcjonują w rejestrach, a jedna z nich wprost odsyła do zdrojowej przeszłości.
Dwa razy zniszczone łazienki
O miejscowych źródłach mineralnych pisano już w szesnastym wieku. Zakład zdrojowo-kąpielowy przy źródłach powstał w połowie dziewiętnastego wieku i działał do pierwszej wojny światowej, która go zniszczyła. W 1932 roku Wacław Krawczyk z Dębicy postawił nowy zakład leczniczy, a wokół niego pojawiło się kilka pensjonatów — leczono głównie choroby reumatyczne, kąpielami siarczanymi i okładami borowinowymi.
Drugi raz wszystko przerwała wojna. W latach 1944–1945 łazienki zniszczono, a źródła zasypano. Po wojnie wykonano nowe odwierty, ale na powrót do leczenia trzeba było czekać dziesięciolecia; w 1990 roku wody uznano oficjalnie za lecznicze, co było pierwszym formalnym krokiem.
Reszta jest historią najnowszą i dość szybką. W 2012 roku sołectwa Latoszyn i Podgrodzie otrzymały status obszaru ochrony uzdrowiskowej, w 2018 wznowiono lecznictwo i eksploatację wód, a rozporządzeniem Rady Ministrów z 27 października 2022 roku nadano Latoszynowi i Podgrodziu status uzdrowiska pod nazwą „Uzdrowisko Latoszyn”. Statut, przyjęty przez radę gminy w grudniu tego samego roku, obejmuje obszar ponad tysiąca dwustu hektarów.
Park zdrojowy, tężnia i pijalnia
To, co dziś się tu zwiedza, mieści się w parku zdrojowym: Dom Zdrojowy, pijalnia wód mineralnych i tężnia. Zestaw jest skromny w porównaniu z karpackimi zdrojami o nieprzerwanej tradycji, ale ma zaletę, o której warto wiedzieć przed przyjazdem: wszystko stoi obok siebie i jest nowe, więc dostępne także dla osób, którym schody w stuletnich pijalniach sprawiają kłopot.
Latoszyn leży na pograniczu Kotliny Sandomierskiej i Pogórza Karpackiego, dokładnie na geologicznej granicy zapadliska przedkarpackiego i Karpat zewnętrznych — i to właśnie tej granicy zawdzięcza swoje wody. Przez wieś płynie potok Ostra, prawobrzeżny dopływ Wisłoki, którego źródła leżą w lasach Głobikowej.
Krajobraz jest tu łagodny: pola, zadrzewienia i niewielkie różnice wysokości. Nie jest to miejsce na wędrówki górskie, raczej na spokojne chodzenie i siedzenie przy tężni — czyli dokładnie to, po co się jeździ do małych zdrojów.
Wieża nad Wisłoką i park z grabową alejką
Największą niespodzianką Latoszyna jest ruina renesansowej wieży mieszkalnej z szesnastego wieku, stojąca na skarpie nad Wisłoką. Zachował się ceglany mur i sklepienie kolebkowe na parterze. Takich wież mieszkalnych na Podkarpaciu przetrwało niewiele, a ta dodatkowo ma położenie, które tłumaczy jej sens — widok na dolinę rzeki.
Po dawnym majątku został dwór z końca dziewiętnastego wieku, rozbudowany o skrzydło w drugiej połowie dwudziestego, oraz park krajobrazowy z końca osiemnastego wieku założony w stylu ogrodu angielskiego, z zachowaną alejką grabową. Park jest starszy od całej zdrojowej historii miejscowości i wart obejścia osobno.
Drobiazg, który łatwo przeoczyć: kapliczka z wyrytym nazwiskiem i datą 1909. W małych podkarpackich wsiach takie obiekty są często jedynym datowanym śladem po konkretnych ludziach.
Jak dotrzeć
- Samochodem — najprościej drogą krajową numer 94 do Dębicy, a potem drogą powiatową w stronę Braciejowej; Latoszyn leży przy niej, kilka kilometrów od miasta.
- Pociągiem — do Dębicy na magistrali Kraków – Rzeszów, dalej autobusem gminnym albo taksówką; dworzec jest blisko centrum.
- Autobusem — kursy gminne z Dębicy obsługują Latoszyn i Podgrodzie, poza godzinami szczytu rzadziej.
- Rowerem z Dębicy — krótki, łagodny odcinek po drodze powiatowej; to najprzyjemniejszy sposób dojazdu w ciepłej porze roku.
Dobre rady
Latoszyn nie wypełni całego dnia i nie powinien. Najlepiej połączyć go z Dębicą albo potraktować jako przystanek w drodze między Tarnowem a Rzeszowem — na park zdrojowy, tężnię, dwór i wieżę wystarczą dwie, trzy godziny spokojnego chodzenia.
Jeśli interesuje cię raczej zabytek niż zdrój, zacznij od wieży nad Wisłoką i parku przy dworze, a dopiero potem idź do części zdrojowej. Odwrotna kolejność sprawia, że stare obiekty wydają się dodatkiem, a są tu najstarszą rzeczą.
Warto pamiętać, że to uzdrowisko odbudowane niemal od zera. Kto spodziewa się dziewiętnastowiecznej architektury kurortowej, będzie rozczarowany; kto przyjeżdża po wodę, tężnię i ciszę kilka kilometrów od miasta — nie.
Jak dojechać i praktyczne info
- Lokalizacja
- gmina Dębica, powiat dębicki, województwo podkarpackie; pogranicze Kotliny Sandomierskiej i Pogórza Karpackiego
- Pierwsza wzmianka
- 1287 rok — nadanie księcia Leszka Czarnego dla komesa Czadra z rodu Gryfitów
- Dawni właściciele
- Latoszyńscy do początku XVII wieku, potem Morscy, a od lat 80. XIX wieku Morawscy
- Początki zdroju
- zakład zdrojowo-kąpielowy w połowie XIX wieku, zniszczony w I wojnie światowej; nowy zakład Wacława Krawczyka w 1932 roku
- Przerwa
- łazienki zniszczone w latach 1944–1945, źródła zasypane; nowe odwierty po wojnie
- Wody lecznicze
- uznane oficjalnie w 1990 roku; eksploatacja wznowiona w 2018
- Status uzdrowiska
- rozporządzenie Rady Ministrów z 27 października 2022 roku, nazwa „Uzdrowisko Latoszyn”
- Zasięg uzdrowiska
- sołectwa Latoszyn i Podgrodzie w gminie Dębica, obszar ponad 1200 hektarów
- Czym leczono
- choroby reumatyczne — kąpiele siarczane i okłady borowinowe
- Obiekty zdrojowe
- Dom Zdrojowy, pijalnia wód mineralnych, tężnia
- Zabytki
- ruina renesansowej wieży mieszkalnej z XVI wieku nad Wisłoką, dwór z końca XIX wieku, park krajobrazowy z końca XVIII wieku z alejką grabową
- Czas zwiedzania
- dwie, trzy godziny na park zdrojowy, dwór i wieżę
- Aktualne godziny i bilety
- serwis gminy Dębica
Kiedy najlepiej
Park przy dworze budzi się wcześnie, a grabowa alejka jest wtedy najładniejsza. Przy tężni jeszcze pusto.
Najwięcej kuracjuszy i najdłuższe wieczory w parku zdrojowym. Dobra pora, żeby dojechać tu rowerem z Dębicy.
Najlepszy czas na wieżę nad Wisłoką — z opadniętych liści widać całą dolinę rzeki, a park przebarwia się długo.
Zdrój pracuje, reszta wsi przycicha. Wizyta krótka, głównie przy tężni i pijalni.
Inne atrakcje w województwie podkarpackim
Odległości w linii prostej od „Latoszyn — uzdrowisko" — policzone z rzeczywistych współrzędnych. Drogą bywa dłużej.
Gdzie spać blisko
Pracujemy nad listą sprawdzonych obiektów w regionie Województwo podkarpackie. Jeśli prowadzisz pensjonat, domek lub apartament w okolicy — zgłoś swój obiekt.
Dodaj swój obiekt →