Pomysł, który wyszedł z Małopolski
Szlak zaczął się w 2001 roku w Małopolsce, a w ciągu następnych dwóch lat dołączyły do niego województwa śląskie i podkarpackie. Każde opracowało własny przebieg, własne trasy i własne oznakowanie, ale pomysł był wspólny: zamiast zostawiać drewniane zabytki rozproszone po wsiach bez żadnego opisu, połączyć je w jeden czytelny produkt turystyczny z mapą i kolejnością zwiedzania.
Później ten sam model powtórzyło województwo świętokrzyskie, które swoje obiekty oznakowało w latach 2008–2009 i poprowadziło cztery trasy oraz niewielką pętlę wokół Kielc. Dziś mówiąc „Szlak Architektury Drewnianej” mówi się więc o czterech regionalnych sieciach, które razem obejmują znaczną część południowej i środkowej Polski.
Skala jest spora. Część małopolska liczy ponad tysiąc pięćset kilometrów, podkarpacka około tysiąca dwustu kilometrów podzielonych na dziewięć tras, śląska około tysiąca kilometrów z blisko setką obiektów i zespołów. Dokładne liczby obiektów bywają w różnych źródłach inne, bo lista rośnie i jest co pewien czas weryfikowana — w Małopolsce podaje się zwykle ponad dwieście pięćdziesiąt pozycji.
Nie tylko kościoły
Pierwsze skojarzenie to drewniane kościoły, ale szlak jest znacznie szerszy. Są na nim cerkwie grekokatolickie i prawosławne, wolno stojące dzwonnice, dwory i drewniane wille, kapliczki, wiejskie chałupy, karczmy, leśniczówki, pałacyk myśliwski, młyny wodne i spichlerze. To przegląd całej dawnej gospodarki drewnem, nie tylko jej sakralnej części.
Na odcinku śląskim najstarsze są kościoły Wszystkich Świętych w Sierotach i Łaziskach, datowane na połowę XV wieku. Do szlaku należą też duże zespoły muzealne: Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie i Zagroda Wsi Pszczyńskiej w Pszczynie. Skanseny są wygodnym punktem startu, bo pozwalają zobaczyć kilkanaście typów budownictwa w jednym miejscu i dopiero potem szukać ich w terenie.
Różnica między skansenem a obiektem w terenie jest tu zasadnicza. Kościół, który od pięciuset lat stoi na tym samym wzgórzu, ma wokół siebie cmentarz, starodrzew i wsie, dla których go zbudowano. W skansenie tego kontekstu nie ma — za to są budynki, które w swoim pierwotnym miejscu nie przetrwałyby wcale.
Osiem obiektów z listy światowego dziedzictwa
W małopolskiej części szlaku leży osiem obiektów wpisanych na listę UNESCO. Cztery z nich to kościoły: świętego Michała Archanioła w Binarowej, świętego Michała Archanioła w Dębnie Podhalańskim, świętego Leonarda w Lipnicy Murowanej i świętych Filipa oraz Jakuba w Sękowej. Wpis nastąpił w 2003 roku.
Pozostałe cztery to cerkwie łemkowskie: świętego Michała Archanioła w Brunarach Wyżnych, świętej Paraskewy w Kwiatoniu, Opieki Matki Bożej w Owczarach i świętego Jakuba w Powroźniku. Jeśli planujesz tylko jeden wyjazd na szlak, najwięcej zobaczysz właśnie w Beskidzie Niskim i Sądeckim, gdzie te cerkwie stoją blisko siebie.
Reszta obiektów nie ma statusu UNESCO, ale bywa nie mniej ciekawa — część kościołów ma zachowane średniowieczne polichromie, gontowe dachy i soboty, czyli podcienia biegnące wokół ścian, pod którymi dawniej nocowali pielgrzymi przybyli z daleka.
Jak zwiedzać szlak
- Samochodem — szlak projektowano jako trasę samochodową i tak najlepiej działa; obiekty stoją w małych wsiach, często kilkanaście kilometrów od siebie.
- Oznakowanie — przy głównych wejściach stoją tablice z krótkim rysem historycznym po polsku, angielsku i niemiecku oraz ze schematyczną mapką szlaku i zaznaczonym położeniem obiektu.
- Wnętrza — część kościołów i cerkwi otwierają miejscowi opiekunowie; w sezonie bywają udostępniane regularnie, poza sezonem trzeba liczyć się z tym, że zobaczysz tylko bryłę z zewnątrz.
- Rowerem i pieszo — da się łączyć poszczególne obiekty z lokalnymi szlakami pieszymi i rowerowymi, ale cały szlak na rowerze to zadanie na kilka tygodni.
- Od skansenu — rozsądny początek to jedno z muzeów na wolnym powietrzu; po nim łatwiej rozpoznaje się typy konstrukcji w terenie.
Dobre rady
Nie próbuj objechać wszystkiego. Szlak sensownie zwiedza się odcinkami: jeden wyjazd na cerkwie Beskidu Niskiego, drugi na Podhale, trzeci na Śląsk. Pięć do siedmiu obiektów dziennie to górna granica, przy której jeszcze się je od siebie odróżnia.
Drewno jest wrażliwe na warunki, więc we wnętrzach obowiązują zwykle ograniczenia: zakaz fotografowania z lampą błyskową, a czasem zakaz zdjęć w ogóle. Warto o to zapytać, zanim wyciągniesz aparat.
Przed wyjazdem sprawdź, czy wybrane obiekty są w danym okresie otwierane — informacje prowadzą regionalne serwisy szlaku, osobno dla każdego województwa. W mniejszych wsiach kościół bywa otwierany tylko przy nabożeństwach, a wtedy zwiedzanie wnętrza nie jest możliwe.
Dobrze zestawić szlak z jednym konkretnym tematem. Jeśli interesują cię łemkowskie ikonostasy, jedź w Beskid Niski. Jeśli średniowieczne konstrukcje ciesielskie — w Małopolskę pod Tatry i na Śląsk.
Jak dojechać i praktyczne info
- Lokalizacja
- cztery regionalne sieci tras: małopolska, podkarpacka, śląska i świętokrzyska, w południowej i środkowej Polsce
- Powstanie
- 2001 rok w Małopolsce, w kolejnych dwóch latach śląskie i podkarpackie; świętokrzyskie oznakowano w latach 2008–2009
- Długość
- ponad 1500 km w Małopolsce, około 1200 km na Podkarpaciu w dziewięciu trasach, około 1000 km na Śląsku
- Liczba obiektów
- w Małopolsce ponad 250 pozycji; na Śląsku blisko 100 obiektów i zespołów — listy są okresowo weryfikowane
- Rodzaje obiektów
- kościoły, cerkwie, dzwonnice, dwory i wille, kapliczki, chałupy, karczmy, leśniczówki, młyny wodne, spichlerze i skanseny
- Obiekty UNESCO
- osiem w Małopolsce: kościoły w Binarowej, Dębnie Podhalańskim, Lipnicy Murowanej i Sękowej oraz cerkwie w Brunarach Wyżnych, Kwiatoniu, Owczarach i Powroźniku
- Czas zwiedzania
- od jednego dnia na wybrany odcinek do kilku wyjazdów na cały szlak; rozsądnie 5–7 obiektów dziennie
- Aktualne godziny i bilety
- serwis małopolskiej części szlaku oraz serwis części podkarpackiej podają bieżące zasady udostępniania obiektów
Kiedy najlepiej
Obiekty widać jeszcze przez bezlistne drzewa, a drogi w górskich wsiach są puste. Część kościołów zaczyna być regularnie otwierana dopiero pod koniec wiosny.
Najpewniejszy czas na wejście do wnętrz, bo wtedy opiekunowie obiektów dyżurują najczęściej. Gontowe dachy i soboty dają cień, a w upał we drewnianym kościele jest wyraźnie chłodniej niż na zewnątrz.
Najlepsza pora dla cerkwi Beskidu Niskiego: bukowe lasy wokół nich przebarwiają się, a przy niskim słońcu ciemne, smołowane ściany nabierają koloru. Mniej turystów niż w lipcu.
Trudniejszy sezon. Dojazd do wsi bywa utrudniony, wnętrza zwykle zamknięte i nieogrzewane, ale bryły kościołów w śniegu wyglądają tak, jak zostały zaprojektowane do oglądania — bez tła z liści.
Inne atrakcje w województwie małopolskim
Odległości w linii prostej od „Szlak Architektury Drewnianej" — policzone z rzeczywistych współrzędnych. Drogą bywa dłużej.
Gdzie spać blisko
Pracujemy nad listą sprawdzonych obiektów w regionie Województwo małopolskie. Jeśli prowadzisz pensjonat, domek lub apartament w okolicy — zgłoś swój obiekt.
Dodaj swój obiekt →