Dlaczego cegła, a nie kamień
Na terenach wokół południowego Bałtyku i na Niżu Środkowoeuropejskim nie ma łatwo dostępnego kamienia budowlanego — jest natomiast glina. Kiedy w XII i XIII wieku powstawały tu nowe miasta i diecezje, tańszym i rozsądniejszym materiałem okazała się wypalana cegła. Z konieczności zrobił się styl: formy, proporcje i sposób dekorowania elewacji, których nie da się pomylić z gotykiem kamiennym.
Drugim warunkiem był pieniądz. Mieszczaństwo miast portowych bogaciło się na handlu, zakładało hanzy kupieckie, potem związki miast, a w końcu Ligę Hanzeatycką. Zyski pozwalały budować nie pojedyncze kościoły, ale całe ośrodki: obwarowania, ratusz, farę i kamienice wokół rynku. Najważniejsze świątynie dedykowano Najświętszej Marii Pannie oraz świętym patronom kupców, rybaków i żeglarzy — Mikołajowi, Jakubowi, Piotrowi i Katarzynie.
Trzecim graczem były zakony. Dla cystersów i norbertanów wznoszono ceglane klasztory także poza miastami, a państwo zakonu krzyżackiego pokryło Prusy siecią ceglanych zamków z obwarowaniami. Dlatego na polskiej części szlaku obok farnych kościołów i ratuszy stoją warownie — to ta sama technologia użyta do innego celu.
Szlak, który jest stowarzyszeniem
To nie jest trasa z oznakowaniem w terenie. Europejski Szlak Gotyku Ceglanego (EuRoB) to stowarzyszenie zrzeszające miasta, gminy, regiony i instytucje, na których obszarze stoją gotyckie budowle z cegły — albo które same mają siedzibę w takim budynku.
Początkiem była inicjatywa „Drogi do Gotyku Ceglanego”, powołana w latach 90. XX wieku przez Gottfrieda Kiesowa, długoletniego prezesa Niemieckiej Fundacji Ochrony Zabytków. Chodziło o ratowanie zaniedbanych zabytków na terenie dawnej NRD. Zamknęła ją wystawa „Gebrannte Größe”, czyli „Wypalona wielkość”, która w 2002 roku odwiedziła Greifswald, Rostock, Stralsund, Wismar i Lubekę.
W tym samym roku dołączyły dwa projekty europejskie, EuRoB i EuRoB II, w których uczestniczyło około trzydziestu czterech partnerów z Danii, Niemiec, Szwecji, Polski, Estonii, Łotwy i Litwy. Drugi zakończył się w 2007 roku, a 26 września 2007 w Greifswaldzie dawni partnerzy założyli stowarzyszenie, które prowadzi szlak do dziś. W 2010 roku dostało złoty medal na targach konserwacji zabytków w Lipsku, a w 2012 Nagrodę Specjalną jury Europa Nostra.
Polskie miasta na szlaku
- Toruń — zespół staromiejski na liście światowego dziedzictwa UNESCO, z ceglanym ratuszem, kościołami i ruiną zamku krzyżackiego
- Chełmno — miasto lokacyjne z zachowanym układem ulic, pierścieniem murów i kilkoma gotyckimi kościołami na niewielkiej powierzchni
- Grudziądz — ceglane spichrze nad Wisłą, jedna z najbardziej rozpoznawalnych panoram na Dolnej Wiśle
- Gdańsk — kościół Mariacki, trzecia pod względem objętości ceglana świątynia na świecie, budowana od połowy XIV wieku do 1502 roku
- Olsztyn — zamek kapituły warmińskiej i otaczające go średniowieczne miasto
- Płock — najstarszy ośrodek mazowiecki z zabudową Wzgórza Tumskiego
- Myślibórz i Sławno — mniejsze pomorskie miasta z ceglanymi kościołami i bramami, dobry przykład, że gotyk ceglany nie dotyczy tylko metropolii
- Lista członków stowarzyszenia zmienia się w czasie — w zestawieniu ze stycznia 2022 roku było to osiem polskich miast obok dwudziestu trzech niemieckich i jednego duńskiego
Jak rozpoznać gotyk ceglany
Kamień pozwala rzeźbić, cegła nie. Dekoracja musi więc powstawać z układu cegieł, z ich kolorów i z kształtów form specjalnie wypalanych do konkretnego miejsca w murze. Stąd typowe dla tego stylu blendy, czyli płytkie wnęki w ścianie, fryzy z cegieł ułożonych na sztorc, glazurowane cegły wtopione w wątek i szczyty rozczłonkowane na pionowe pasy.
Druga rzecz to skala i światło. Wnętrza bywają ogromne, ale ciemniejsze niż we francuskich katedrach, bo ceglana konstrukcja nie pozwala na tak duże okna. Trzecia — kolor: po deszczu i w niskim słońcu te mury robią się niemal czerwone, a w pochmurny dzień brunatne. To nie szczegół, bo decyduje o tym, jak miasto wygląda na zdjęciu.
Przy zwiedzaniu warto patrzeć nie tylko na kościoły. Ratusze, bramy miejskie, mury z czatowniami, szpitale i spichrze są z tej samej cegły i z tego samego okresu, a często lepiej zachowane niż świątynie, bo nikt ich nie przebudowywał w XIX wieku.
Jak to zwiedzać
- Rejonami, nie wzdłuż szlaku — polskie miasta skupiają się w trzech grupach: Dolna Wisła (Toruń, Chełmno, Grudziądz, Gdańsk), Warmia z Olsztynem i Pomorze Zachodnie z Myśliborzem i Sławnem
- Dolina Wisły pociągiem — Toruń, Chełmno i Grudziądz leżą blisko siebie i dają się objechać w dwa dni
- Trzecia sobota czerwca — stowarzyszenie obchodzi wtedy w całej Europie Dzień Gotyku Ceglanego z wydarzeniami w miastach członkowskich
- Przewodnik szlaku — „Śladami Średniowiecza i Hanzy” można bezpłatnie zamówić przez stronę stowarzyszenia
- Z Niemcami w jednym planie — od Pomorza Zachodniego blisko jest do Greifswaldu, Stralsundu i Wismaru, czyli do rdzenia niemieckiej części szlaku
Dobre rady
Nie próbuj traktować tego szlaku jak trasy do przejechania od końca do końca. Kilkaset obiektów w trzech krajach to katalog, nie wycieczka. Lepiej wybrać jedno miasto i obejść je w całości: farę, ratusz, mury i spichrze, zamiast zaliczyć pięć kościołów w pięciu miejscowościach.
Jeśli masz czas tylko na jeden przystanek w Polsce, naturalnym wyborem jest Toruń — bo to nie pojedynczy zabytek, a zachowane w całości średniowieczne miasto, w którym cegła jest materiałem wszystkiego: kościołów, ratusza, kamienic i obwarowań.
Jak dojechać i praktyczne info
- Co to jest
- międzynarodowy szlak kulturowy i stowarzyszenie miast z gotycką architekturą ceglaną
- Skrót
- EuRoB, od niemieckiej nazwy Europäische Route der Backsteingotik
- Kraje
- Dania, Niemcy, Polska
- Zakres
- kilkaset budowli sakralnych i świeckich: klasztory, kościoły, ratusze, kamienice, mury, wieże i bramy miejskie
- Polskie miasta
- Chełmno, Gdańsk, Grudziądz, Myślibórz, Olsztyn, Płock, Sławno, Toruń (stan ze stycznia 2022)
- Początek
- inicjatywa „Drogi do Gotyku Ceglanego” Gottfrieda Kiesowa, lata 90. XX wieku
- Stowarzyszenie
- założone 26 września 2007 w Greifswaldzie
- Wyróżnienia
- złoty medal targów konserwacji zabytków w Lipsku (2010), Nagroda Specjalna Europa Nostra (2012)
- Dzień Gotyku Ceglanego
- trzecia sobota czerwca, w całej Europie
- Oznakowanie w terenie
- brak — to szlak tematyczny, nie trasa ze znakami
- Aktualne godziny i bilety
- stowarzyszenie Europejski Szlak Gotyku Ceglanego prowadzi spis obiektów i odsyła do ich stron
Kiedy najlepiej
Dobry czas na miasta: ceglane elewacje najlepiej wyglądają w ostrym, niskim świetle, a sezon turystyczny jeszcze się nie zaczął.
Wszystkie kościoły i muzea otwarte, wieże widokowe dostępne; w zamian w Toruniu i Gdańsku trzeba liczyć się z tłumem.
Najlepsza pora na fotografowanie — mokra cegła po deszczu nabiera głębokiego koloru, którego nie da się uzyskać w słońcu.
Wnętrza bywają bardzo zimne, bo ceglane hale trudno ogrzać; za to zwiedza się je niemal samotnie.
Inne atrakcje w województwie kujawsko-pomorskim
Odległości w linii prostej od „Europejski Szlak Gotyku Ceglanego" — policzone z rzeczywistych współrzędnych. Drogą bywa dłużej.
Gdzie spać blisko
Pracujemy nad listą sprawdzonych obiektów w regionie Województwo kujawsko-pomorskie. Jeśli prowadzisz pensjonat, domek lub apartament w okolicy — zgłoś swój obiekt.
Dodaj swój obiekt →