Atrakcja regionu Województwo kujawsko-pomorskie

Europejski Szlak Gotyku Ceglanego — architektura z gliny i handlu

Na Niżu Środkowoeuropejskim brakowało kamienia budowlanego, więc średniowieczne miasta nadbałtyckie zbudowały swoje kościoły, ratusze i mury z cegły. Szlak łączy kilkaset takich budowli w Danii, Niemczech i Polsce — nie jako oznakowaną trasę, a jako stowarzyszenie miast, które mają je u siebie.

fot. Gyddanyzc, CC0 · Wikimedia Commons

Dlaczego cegła, a nie kamień

Na terenach wokół południowego Bałtyku i na Niżu Środkowoeuropejskim nie ma łatwo dostępnego kamienia budowlanego — jest natomiast glina. Kiedy w XII i XIII wieku powstawały tu nowe miasta i diecezje, tańszym i rozsądniejszym materiałem okazała się wypalana cegła. Z konieczności zrobił się styl: formy, proporcje i sposób dekorowania elewacji, których nie da się pomylić z gotykiem kamiennym.

Drugim warunkiem był pieniądz. Mieszczaństwo miast portowych bogaciło się na handlu, zakładało hanzy kupieckie, potem związki miast, a w końcu Ligę Hanzeatycką. Zyski pozwalały budować nie pojedyncze kościoły, ale całe ośrodki: obwarowania, ratusz, farę i kamienice wokół rynku. Najważniejsze świątynie dedykowano Najświętszej Marii Pannie oraz świętym patronom kupców, rybaków i żeglarzy — Mikołajowi, Jakubowi, Piotrowi i Katarzynie.

Trzecim graczem były zakony. Dla cystersów i norbertanów wznoszono ceglane klasztory także poza miastami, a państwo zakonu krzyżackiego pokryło Prusy siecią ceglanych zamków z obwarowaniami. Dlatego na polskiej części szlaku obok farnych kościołów i ratuszy stoją warownie — to ta sama technologia użyta do innego celu.

Szlak, który jest stowarzyszeniem

To nie jest trasa z oznakowaniem w terenie. Europejski Szlak Gotyku Ceglanego (EuRoB) to stowarzyszenie zrzeszające miasta, gminy, regiony i instytucje, na których obszarze stoją gotyckie budowle z cegły — albo które same mają siedzibę w takim budynku.

Początkiem była inicjatywa „Drogi do Gotyku Ceglanego”, powołana w latach 90. XX wieku przez Gottfrieda Kiesowa, długoletniego prezesa Niemieckiej Fundacji Ochrony Zabytków. Chodziło o ratowanie zaniedbanych zabytków na terenie dawnej NRD. Zamknęła ją wystawa „Gebrannte Größe”, czyli „Wypalona wielkość”, która w 2002 roku odwiedziła Greifswald, Rostock, Stralsund, Wismar i Lubekę.

W tym samym roku dołączyły dwa projekty europejskie, EuRoB i EuRoB II, w których uczestniczyło około trzydziestu czterech partnerów z Danii, Niemiec, Szwecji, Polski, Estonii, Łotwy i Litwy. Drugi zakończył się w 2007 roku, a 26 września 2007 w Greifswaldzie dawni partnerzy założyli stowarzyszenie, które prowadzi szlak do dziś. W 2010 roku dostało złoty medal na targach konserwacji zabytków w Lipsku, a w 2012 Nagrodę Specjalną jury Europa Nostra.

Polskie miasta na szlaku

  • Toruń — zespół staromiejski na liście światowego dziedzictwa UNESCO, z ceglanym ratuszem, kościołami i ruiną zamku krzyżackiego
  • Chełmno — miasto lokacyjne z zachowanym układem ulic, pierścieniem murów i kilkoma gotyckimi kościołami na niewielkiej powierzchni
  • Grudziądz — ceglane spichrze nad Wisłą, jedna z najbardziej rozpoznawalnych panoram na Dolnej Wiśle
  • Gdańsk — kościół Mariacki, trzecia pod względem objętości ceglana świątynia na świecie, budowana od połowy XIV wieku do 1502 roku
  • Olsztyn — zamek kapituły warmińskiej i otaczające go średniowieczne miasto
  • Płock — najstarszy ośrodek mazowiecki z zabudową Wzgórza Tumskiego
  • Myślibórz i Sławno — mniejsze pomorskie miasta z ceglanymi kościołami i bramami, dobry przykład, że gotyk ceglany nie dotyczy tylko metropolii
  • Lista członków stowarzyszenia zmienia się w czasie — w zestawieniu ze stycznia 2022 roku było to osiem polskich miast obok dwudziestu trzech niemieckich i jednego duńskiego

Jak rozpoznać gotyk ceglany

Kamień pozwala rzeźbić, cegła nie. Dekoracja musi więc powstawać z układu cegieł, z ich kolorów i z kształtów form specjalnie wypalanych do konkretnego miejsca w murze. Stąd typowe dla tego stylu blendy, czyli płytkie wnęki w ścianie, fryzy z cegieł ułożonych na sztorc, glazurowane cegły wtopione w wątek i szczyty rozczłonkowane na pionowe pasy.

Druga rzecz to skala i światło. Wnętrza bywają ogromne, ale ciemniejsze niż we francuskich katedrach, bo ceglana konstrukcja nie pozwala na tak duże okna. Trzecia — kolor: po deszczu i w niskim słońcu te mury robią się niemal czerwone, a w pochmurny dzień brunatne. To nie szczegół, bo decyduje o tym, jak miasto wygląda na zdjęciu.

Przy zwiedzaniu warto patrzeć nie tylko na kościoły. Ratusze, bramy miejskie, mury z czatowniami, szpitale i spichrze są z tej samej cegły i z tego samego okresu, a często lepiej zachowane niż świątynie, bo nikt ich nie przebudowywał w XIX wieku.

Jak to zwiedzać

  • Rejonami, nie wzdłuż szlaku — polskie miasta skupiają się w trzech grupach: Dolna Wisła (Toruń, Chełmno, Grudziądz, Gdańsk), Warmia z Olsztynem i Pomorze Zachodnie z Myśliborzem i Sławnem
  • Dolina Wisły pociągiem — Toruń, Chełmno i Grudziądz leżą blisko siebie i dają się objechać w dwa dni
  • Trzecia sobota czerwca — stowarzyszenie obchodzi wtedy w całej Europie Dzień Gotyku Ceglanego z wydarzeniami w miastach członkowskich
  • Przewodnik szlaku — „Śladami Średniowiecza i Hanzy” można bezpłatnie zamówić przez stronę stowarzyszenia
  • Z Niemcami w jednym planie — od Pomorza Zachodniego blisko jest do Greifswaldu, Stralsundu i Wismaru, czyli do rdzenia niemieckiej części szlaku

Dobre rady

Nie próbuj traktować tego szlaku jak trasy do przejechania od końca do końca. Kilkaset obiektów w trzech krajach to katalog, nie wycieczka. Lepiej wybrać jedno miasto i obejść je w całości: farę, ratusz, mury i spichrze, zamiast zaliczyć pięć kościołów w pięciu miejscowościach.

Jeśli masz czas tylko na jeden przystanek w Polsce, naturalnym wyborem jest Toruń — bo to nie pojedynczy zabytek, a zachowane w całości średniowieczne miasto, w którym cegła jest materiałem wszystkiego: kościołów, ratusza, kamienic i obwarowań.

Jak dojechać i praktyczne info

Co to jest
międzynarodowy szlak kulturowy i stowarzyszenie miast z gotycką architekturą ceglaną
Skrót
EuRoB, od niemieckiej nazwy Europäische Route der Backsteingotik
Kraje
Dania, Niemcy, Polska
Zakres
kilkaset budowli sakralnych i świeckich: klasztory, kościoły, ratusze, kamienice, mury, wieże i bramy miejskie
Polskie miasta
Chełmno, Gdańsk, Grudziądz, Myślibórz, Olsztyn, Płock, Sławno, Toruń (stan ze stycznia 2022)
Początek
inicjatywa „Drogi do Gotyku Ceglanego” Gottfrieda Kiesowa, lata 90. XX wieku
Stowarzyszenie
założone 26 września 2007 w Greifswaldzie
Wyróżnienia
złoty medal targów konserwacji zabytków w Lipsku (2010), Nagroda Specjalna Europa Nostra (2012)
Dzień Gotyku Ceglanego
trzecia sobota czerwca, w całej Europie
Oznakowanie w terenie
brak — to szlak tematyczny, nie trasa ze znakami
Aktualne godziny i bilety
stowarzyszenie Europejski Szlak Gotyku Ceglanego prowadzi spis obiektów i odsyła do ich stron
Mapa: Google Maps · 53.0103, 18.6049

Kiedy najlepiej

Wiosna

Dobry czas na miasta: ceglane elewacje najlepiej wyglądają w ostrym, niskim świetle, a sezon turystyczny jeszcze się nie zaczął.

Lato

Wszystkie kościoły i muzea otwarte, wieże widokowe dostępne; w zamian w Toruniu i Gdańsku trzeba liczyć się z tłumem.

Jesień

Najlepsza pora na fotografowanie — mokra cegła po deszczu nabiera głębokiego koloru, którego nie da się uzyskać w słońcu.

Zima

Wnętrza bywają bardzo zimne, bo ceglane hale trudno ogrzać; za to zwiedza się je niemal samotnie.

Inne atrakcje w województwie kujawsko-pomorskim

Odległości w linii prostej od „Europejski Szlak Gotyku Ceglanego" — policzone z rzeczywistych współrzędnych. Drogą bywa dłużej.

Stare Miasto w ChełmnieŚredniowieczny układ miasta w pierścieniu murów: sześć gotyckich kościołów, renesansowy ra
~40 km w linii prostej
Wieniec-ZdrójUzdrowisko w gminie Brześć Kujawski, 4 km od Włocławka: wody siarczkowe, borowina i park z
~47 km w linii prostej
BiskupinRezerwat archeologiczny z rekonstrukcją osady obronnej kultury łużyckiej z VIII wieku p.n.
~63 km w linii prostej

Gdzie spać blisko

Pracujemy nad listą sprawdzonych obiektów w regionie Województwo kujawsko-pomorskie. Jeśli prowadzisz pensjonat, domek lub apartament w okolicy — zgłoś swój obiekt.

Dodaj swój obiekt →